Aikido / Budō
Kakugo (覚悟)
Przygotować się na trudność i działać z pełnym zaangażowaniem.
Spis treści
Wyobraź sobie zwykłe ćwiczenie w parach. Znasz formę, instruktor określił tempo, partner jest gotowy. A jednak przed rozpoczęciem odkładasz ruch jeszcze o chwilę. Poprawiasz chwyt, sprawdzasz ustawienie stóp, zaczynasz i zatrzymujesz się. Chcesz najpierw mieć pewność, że tym razem się uda.
Czasem takie zatrzymanie jest potrzebne: nie rozumiesz polecenia, boli cię bark albo partner nie jest jeszcze gotowy. Wtedy trzeba zapytać, zmienić warunki lub przerwać. Ale bywa też inaczej. Wszystko, co można było przygotować, zostało przygotowane, a ty nadal czekasz na gwarancję dobrego wyniku. Tej gwarancji trening nie daje.
Właśnie temu drugiemu momentowi chcę się przyjrzeć przez pojęcie kakugo: gotowości na trudność i zdecydowania, żeby podjąć działanie mimo niepewności. Nie chodzi o to, by ruszyć za wszelką cenę. Chodzi o pełne zaangażowanie w pracę, której warunki rozumiesz, bez rezygnowania z uważności i troski o partnera.
Gotowość, która uwzględnia konsekwencje
Kakugo zapisuje się 覚悟 i czyta かくご. Japoński słownik Digital Daijisen definiuje jego współczesne znaczenie jako przygotowanie psychiczne na przewidywane niebezpieczeństwo, niekorzystną sytuację lub trudność. Słownik Jisho podaje m.in. gotowość psychiczną, zdecydowanie i determinację. To szersze znaczenie niż samo „nie wahaj się”.[1][2]
Różnica jest ważna. Można bardzo chcieć zdać egzamin, a nie być gotowym na miesiące przygotowania. Można chcieć trudnej rozmowy, ale tylko pod warunkiem, że druga osoba od razu przyzna nam rację. Kakugo kieruje uwagę na to, co jesteśmy gotowi przyjąć, gdy wydarzenia nie spełnią naszych oczekiwań.
Wyrażenie kakugo o kimeru (覚悟を決める) można oddać jako „podjąć stanowczą decyzję” albo „przygotować się na najgorszy obrót spraw”. Nie wynika z tego, że kakugo jest wyłącznie jednorazowym aktem. Samo słowo może nazywać gotowość, którą już mamy; wyrażenie opisuje podejmowanie decyzji.[3]
Słowniki odnotowują również inne znaczenia: buddyjskie wyzwolenie się z błędnego rozumienia i poznanie prawdy, a także pogodzenie się z nieuniknionym. Nihon Kokugo Daijiten przytacza dawne użycia związane ze zrozumieniem, pamięcią i przygotowaniem psychicznym. Kakugo nie jest więc wyłącznie hasłem samurajskim ani nazwą jednej techniki aikido. W tym artykule interesuje mnie jego znaczenie związane z gotowością i zdecydowaniem, zastosowane do treningu. To interpretacja dydaktyczna, nie definicja obowiązująca wszystkie szkoły.[1]
Na co naprawdę trzeba być gotowym na macie
Wróćmy do ćwiczenia z początku. Uczysz się ikkyo pod okiem instruktora. Uke, czyli partner atakujący i przyjmujący technikę, daje ustalony atak. Jako nage, osoba wykonująca technikę, masz wykonać poznaną formę. Nie potrzebujesz pewności, że wyjdzie bezbłędnie. Potrzebujesz rozumieć zadanie i wiedzieć, co zrobisz, kiedy pojawi się problem.
Gotowość może tu znaczyć coś bardzo zwyczajnego: przyjmę korektę, gdy pomylę stronę; nie będę szarpać, żeby ukryć spóźnione wejście; jeśli partner straci możliwość bezpiecznego przyjęcia ruchu, zatrzymam ćwiczenie. Nie obiecuję sobie sukcesu. Zobowiązuję się do określonego sposobu pracy.
Taka decyzja nie zapada raz na zawsze. Podejmujesz działanie, a następnie nadal obserwujesz partnera, jego równowagę, własne ustawienie i otoczenie. Możesz poprawić kierunek, zwolnić albo przerwać. Przyjęcie możliwości błędu nie zwalnia z oceniania ryzyka w trakcie ruchu. Pozwala natomiast mniej zajmować się pytaniem „jak wyglądam?”, a więcej tym, co rzeczywiście dzieje się w kontakcie.
Napięcie barków lub płytki oddech mogą zwrócić uwagę na trudność, ale nie są oceną charakteru. Początkujący może się zatrzymywać, ponieważ dopiero poznaje ruch. Osoba doświadczona może mieć ograniczenie, którego nie widać. Zadaniem nauczyciela jest rozpoznać potrzebę i pomóc, nie przypisywać każdemu wahaniu braku odwagi.
Pełne zaangażowanie nie oznacza pełnej siły
To najważniejsze zastrzeżenie praktyczne. Można ćwiczyć wolno, z niewielką siłą i z pełnym zaangażowaniem. Można też ruszać gwałtownie, a nie rozumieć ani zadania, ani możliwości partnera. Zdecydowanie i intensywność nie są tą samą rzeczą.
W opisanej parze instruktor ustala formę oraz intensywność odpowiednią dla obojga ćwiczących. Uke nie ma zaskakiwać nage mocniejszym atakiem, aby udowodnić swoją szczerość. Nage nie ma dokończyć techniki za wszelką cenę, aby udowodnić determinację. Jasna intencja oznacza rzetelną pracę w uzgodnionej formie, z możliwością zwolnienia lub zatrzymania ruchu. Tę zasadę rozwijamy w artykule o relacji uke i nage.
Nieczytelna zmiana kierunku czy nagłe szarpnięcie mogą utrudnić współpracę. Nie wynika z tego jednak, że mocniejszy lub szybszy atak jest bezpieczniejszy. Bezpieczeństwo zależy także od umiejętności, zmęczenia, warunków na macie i ukemi, czyli umiejętności przyjmowania techniki i bezpiecznego upadania. Pełne zaangażowanie nie zwalnia z uwzględniania tych czynników.
Powiedzenie „jeszcze nie rozumiem”, poproszenie o spokojniejsze tempo albo przerwanie z powodu bólu może być odpowiedzialniejszą decyzją niż wykonanie ruchu bez przygotowania. Kakugo nie daje nauczycielowi prawa do zawstydzania ucznia ani uczniowi prawa do ignorowania sygnałów partnera. Gotowość obejmuje również zgodę na zmianę planu.
Hagakure: historia, której nie należy wygładzać
Przy rozmowach o zdecydowaniu w budō często pojawia się Hagakure. Tekst powstał z rozmów emerytowanego samuraja Yamamoto Tsunetomo z Tashirō Tsuramoto w latach 1709–1716. Materiał dydaktyczny Columbia University przypomina, że w epoce Tokugawa nie był szeroko rozpowszechniony poza domeną Saga; jego późniejsza popularność nie czyni go jednolitym kodeksem wszystkich samurajów.[4]
W przekładzie Williama Scotta Wilsona pierwszy rozdział zawiera zdanie: “The Way of the Samurai is found in death.” W moim przekładzie: „Droga samuraja odnajduje się w śmierci”. Dalsza część mówi wprost o wyborze śmierci w sytuacji wyboru między życiem a śmiercią. Nie byłoby uczciwe twierdzić, że śmierć jest tu tylko metaforą porażki albo że jedyny właściwy sens dotyczy swobody działania.[5]
To tekst osadzony w historycznej relacji służby i lojalności wobec pana. Możemy go czytać i stawiać mu pytania bez przyjmowania jego etyki za instrukcję współczesnego treningu. Na macie naszym obowiązkiem jest chronić zdrowie partnerów, nie sprawdzać ich gotowości do poświęcenia życia. Nie wyprowadzam z tego fragmentu definicji kakugo ani zaleceń technicznych.
Bliższy tematowi tego artykułu jest inny fragment: część druga, ustęp 17, o pozostawaniu przy obecnej chwili. W przekładzie zamieszczonym w Sources of Japanese Tradition autor wiąże tę zdolność z wieloletnią praktyką i doświadczeniem. Także to nie jest instrukcja aikido. Współczesne zastosowanie, które proponuję, jest skromniejsze: przed ruchem przygotuj się, a podczas ruchu zajmuj się partnerem, nie wyobrażeniem o własnym występie.[4]
Zdecydowanie potrzebuje przygotowania
Samo postanowienie nie daje umiejętności. Na egzaminie liczy się przygotowanie: znajomość materiału, praca z partnerem, ukemi, regularność i przyjęte korekty. Jeśli ich brakuje, wezwanie do większej determinacji nie uzupełni braków. Gotowość warto sprawdzić z nauczycielem, który zna codzienny trening ucznia.
Zdecydowanie pomaga podjąć kolejne zadanie mimo tremy. Po pomyłce pomaga wrócić do pracy zamiast próbować ratować własny wizerunek. Nie gwarantuje zaliczenia i nie zastępuje wymagań. To jeden z elementów praktyki, nie sposób na pominięcie pozostałych.
W tym ujęciu kakugo można odróżnić od pojęć, o których pisaliśmy wcześniej. Gaman podkreśla wytrwałość wobec trudności. Fudōshin dotyczy stabilności działania pod presją. Jiko sekinin kieruje uwagę na odpowiedzialność za własne wybory i ich skutki. Kakugo pozwala tu zapytać: czy jestem przygotowany na trudność, z którą może wiązać się moja decyzja? Te akcenty się uzupełniają. Nie są rozłącznymi kategoriami ani kolejnymi stopniami wtajemniczenia.
Decyzja, z którą zostajesz po treningu
Poza dojo ta sama perspektywa może pomóc w zwykłej, trudnej rozmowie. Trzeba przyznać się do błędu w pracy. Wiesz, co się stało i co możesz poprawić, ale odsuwasz rozmowę, bo liczysz, że uda się uniknąć niezadowolenia drugiej osoby. Przygotowanie nie polega na wymyśleniu formuły, która zagwarantuje pochwałę. Polega na zebraniu faktów, wybraniu odpowiedniej chwili i gotowości na wysłuchanie odpowiedzi, której nie chciałeś usłyszeć.
Zdecydowanie może oznaczać: powiem jasno, co zrobiłem, zaproponuję naprawę i nie będę przerzucać odpowiedzialności. Ale jeśli nie znam jeszcze faktów, muszę je sprawdzić. Jeśli rozmowa staje się niebezpieczna, mogę ją przerwać i poszukać wsparcia. Odroczenie decyzji bywa rozsądne; problemem jest udawanie przygotowań, kiedy tak naprawdę unikamy działania. To analogia do treningu, nie obietnica, że aikido rozwiąże każdy konflikt.
W następnym ćwiczeniu nie musisz więc pytać siebie, czy potrafisz ruszyć mocniej. Sprawdź, czy rozumiesz zadanie, czy partner jest gotowy i czy znasz granice tego powtórzenia. Jeśli tak, podejmij je z pełną uwagą. Jeśli nie, zapytaj. A kiedy warunki się zmienią, zareaguj.
Zdecydowanie nie zastępuje techniki ani troski o partnera. Pomaga podjąć pracę, za którą jesteś gotowy wziąć odpowiedzialność.
Źródła i zakres interpretacji
Scena z parą jest przykładem dydaktycznym, nie relacją z konkretnego treningu. Znaczenia językowe i fragmenty historyczne mają źródła poniżej. Zastosowanie kakugo do ćwiczeń oraz porównania z innymi pojęciami są interpretacją autora; nie stanowią twierdzeń o częstości kontuzji ani o skuteczności leczenia lęku.
- Kotobank — 覚悟: Digital Daijisen (Shōgakukan), znaczenia 1–5; Seisenban Nihon Kokugo Daijiten, znaczenia i przykłady historyczne. Przygotowanie psychiczne, buddyjskie poznanie prawdy i inne użycia.
- Jisho — 覚悟, かくご: słownikowe odpowiedniki gotowości, zdecydowania i pogodzenia się z losem; dane JMdict.
- Jisho — 覚悟を決める: przygotować się na najgorsze, podjąć stanowczą decyzję. Nie jest to dowód na wyłącznie czynnościowy sens rzeczownika.
- Columbia University, Asia for Educators — fragmenty Hagakure (PDF): ze zbioru Sources of Japanese Tradition, red. Wm. Theodore de Bary, Carol Gluck i Arthur L. Tiedemann, wyd. 2, t. 2, Columbia University Press, 2005, s. 476–478. Wprowadzenie historyczne; część I, ustępy 2–3 i 113; część II, ustęp 17.
- Columbia University, Asia for Educators — Hagakure w przekładzie Williama Scotta Wilsona (PDF): Hagakure: The Book of the Samurai, Kodansha International, 1992. Cytowane zdanie z rozdziału I znajduje się na pierwszej stronie materiału; polski przekład w artykule jest przekładem autora z tej wersji angielskiej.